Η έλλειψη ορθολογισμού στο δημόσιο διάλογο στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα σήμερα υπάρχουν πολλά σοβαρά προβλήματα: Σύμφωνα με την επικρατούσα διήγηση η χώρα είναι στα πρόθυρα της χρεοκοπίας, αν δεν έχει ήδη χρεοκοπήσει. Οι πολίτες είδαν τα εισοδήματά τους να συρρικνώνονται, την ανεργία να αυξάνεται και τις τιμές και τους φόρους να αυξάνονται. Επίσης υπάρχει διάχυτη η εντύπωση πως το πολιτικό σύστημα, είναι βαθιά διεφθαρμένο, ανίκανο να διαχειριστεί τις καταστάσεις και να λύσει τα προβλήματα.

Δεν θα εξετάσω τις αιτίες ή τα αποτελέσματα αυτών των προβλημάτων. Δεν είμαι ούτε οικονομολόγος, ούτε πολιτικός επιστήμονας. Έχω φυσικά γνώμη, αλλά αν προσπαθούσα να επιχειρηματολογήσω θα αναπαρήγαγα θέσεις άλλων. Αυτό που θα προσπαθήσω να κάνω είναι να αναφέρω μερικά παραδείγματα, που δείχνουν ότι ο διάλογος για τα προβλήματα αυτά κυριαρχείται από τον ανορθολογισμό. Κατά τη γνώμη μου το γεγονός αυτό είναι εξαιρετικά ανησυχητικό.

Εδώ είναι μια καλή ευκαιρία να βάλω ένα μεγάλο disclaimer: Δεν βρίσκομαι στην Ελλάδα, συνεπώς δεν μπορώ να έχω ολοκληρωμένη άποψη για πολλά από τα τεκταινόμενα. Σε πολλές εκτιμήσεις μπορεί να είμαι εντελώς λάθος, γιατί η ενημέρωσή μου προέρχεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από το Internet. Αν παρατηρήσετε κάτι εξόφθαλμα λάθος παρακαλώ να το αναφέρετε στα σχόλια.

Ο ανορθολογισμός από και προς τα ΜΜΕ

Μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινής γνώμης δεν εμπιστεύεται ή τουλάχιστον είναι δύσπιστο ως προς τον ρόλο των ΜΜΕ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τόσο τα laser εναντίων των καμερών στο Σύνταγμα, αλλά και ότι η Λαϊκή συνέλευση αντιμετωπίζει με εξαιρετική καχυποψία ακόμα και μη κυρίαρχα ΜΜΕ όπως το The Press Project.

Σε μεγάλο βαθμό η στάση αυτή δεν είναι παράλογη. Πρόσφατα διάβασα το βιβλίο του Noam Chomsky “Media Control: The Spectacular Achievements of Propaganda”, στο οποίο εξηγεί με ποιό τρόπο τα ΜΜΕ στην Αμερική διαμορφώνουν (στην ουσία κατασκευάζουν) την κοινή γνώμη. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που δίνει είναι για το πώς δούλεψε η προπαγάνδα κατά τη διάρκεια του Α Παγκοσμίου Πολέμου. Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι ο πρόεδρος Woodrow Wilson εξελέγη το 1916 βασισμένος στο σύνθημα “Ειρήνη χωρίς Νίκη” (Peace without Victory). Σύμφωνα με τον Chomsky ο πληθυσμός της Αμερικής την περίοδο εκείνη δεν έβλεπε κανένα λόγο να αναμειχθούν οι ΗΠΑ σε έναν Ευρωπαϊκό πόλεμο. Ο πρόεδρος δημιούργησε την επιτροπή Creel με σκοπό να αλλάξει τη στάση του λαού, και η οποία κατάφερε μέσα σε έξι μήνες να τον πείσει πως έπρεπε “να καταστραφεί οτιδήποτε Γερμανικό, να διαμελιστούν οι Γερμανοί και να πάμε σε πόλεμο για να σώσουμε τον κόσμο.”

Δεν θα επεκταθώ περισσότερο σε σχέση με το βιβλίο, εκτός από το να πω ότι είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, αν και με κάπως απλοϊκή γλώσσα η οποία σε μερικά σημεία με ενόχλησε.

Για να επανέλθουμε στην Ελλάδα, η καχυποψία του κόσμου απέναντι στα ΜΜΕ είναι σε μεγάλο βαθμό δικαιολογημένη, και την συμπύκνωσε πολύ εύστοχα ο Πιτσιρίκος πριν από μερικές ημέρες. Δυστυχώς όμως από όσο έχω μπορέσει να καταλάβω στη Λαϊκή συνέλευση η καχυποψία αυτή έχει αρχίσει να μετατρέπεται σε καμεροφοβική υστερία. Εχθές άκουσα στο livestream ότι η συνέλευση έχει απαγορεύσει ή τουλάχιστον δεν θέλει να τραβιούνται φωτογραφίες κατά τη διάρκεια της συζήτησης.

Κατά τη γνώμη μου η απόφαση αυτή δείχνει αρκετά καλά την μη ορθολογική προσέγγιση την οποία προσπαθώ να κατανοήσω. Υποθέτω (και εδώ είναι ένα σημείο στο οποίο μπορεί να είμαι πολύ λάθος) ότι η συνέλευση συνέρχεται, μεταξύ άλλων, με σκοπό την ανατροπή των περιορισμών της ελευθερίας των μελών της αρχικά και της κοινωνίας κατ’ επέκταση. Σε μία τέτοια βάση βρίσκω την παραπάνω απόφαση σχιζοφρενική. Αλλά ακόμα και αν δεχτώ ότι η απόφαση αυτή έχει κάποια λογική, η προσπάθεια εφαρμογής της το μόνο που θα κάνει είναι να αποξενώσει αυτούς που θα τραβήξουν φωτογραφίες.

Πάντως ο όποιος ανορθολογισμός της Λαϊκής συνέλευσης είναι πταίσμα σε σχέση με την ανοησία που κάθε μέρα γινόμαστε αποδέκτες από τον τύπο και την τηλεόραση. Σε τελική ανάλυση, όποιος έχει συμμετάσχει σε συζητήσεις με περισσότερους από 5-6 συνομιλητές ή σε συνελεύσεις σε πανεπιστήμια, καταλαβαίνει ότι κάποια στιγμή θα ακουστούν και χαζομάρες.

Από την άλλη η ουσία της δημοσιογραφίας, κατά τη γνώμη μου, είναι η αναζήτηση και η δημοσιοποίηση της Αλήθειας. Ο μόνος εγγυημένος τρόπος για να φτάσει κανείς στην Αλήθεια είναι να χρησιμοποιήσει τη Λογική. Αυτό προφανώς δε σημαίνει ότι το συναίσθημα ή το θυμικό, είναι άχρηστα, ούτε ότι δε σε οδηγούν ποτέ στην Αλήθεια. Απλά δεν παρέχουν εγγυήσεις.

Μετά από αυτό το φιλοσοφικό ιντερμέδιο, που δεν είμαι και πολύ σίγουρος ότι βγάζει νόημα, ας περάσουμε σε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα. Μία από τις γνώμες αναγνωστών που δημοσιεύει το σημερινό (05/06/2001) Βήμα έχει τίτλο “Τανκς στους δρόμους: Σενάριο ή πιθανότητα;”. Ο αναγνώστης περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο οι πέτρες των διαδηλωτών μπορεί να σκοτώσουν ένα πολιτικό. Σε αυτή την περίπτωση, αναφέρει, η αστυνομία θα προχωρήσει σε βίαιη καταστολή κατά την οποία μπορεί να σκοτωθεί κάποιος διαδηλωτής, το οποίο θα οδηγήσει σε πιο έντονα φαινόμενα βίας από την πλευρά του πλήθους, τα οποία θα οδηγήσουν στην επιβολή στρατιωτικού νόμου, που θα έχει ως αποτέλεσμα λίγο ως πολύ την τουριστική(!) και οικονομική καταστροφή της Ελλάδας. “Ουσιαστικά η Ελλάδα θα μπει στο “γύψο” για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα”.

Το παραπάνω επιχείρημα υποπίπτει στη λογική πλάνη της ολισθηρής πλαγιάς (slippery slope). Μεταφράζω από το αγγλικό wikipedia:

Ένα επιχείρημα ολισθηρής πλαγιάς δηλώνει ότι ένα σχετικά μικρό πρώτο βήμα οδηγεί σε μία αλυσίδα σχετιζόμενων γεγονότων που καταλήγουν σε ένα σημαντικό αποτέλεσμα […]

Η καρδιά της λογικής πλάνης ενός επιχειρήματος ολισθηρής πλαγιάς βρίσκεται στην κατάχρηση της διαισθητικά κατανοητής έννοιας της μεταβατικότητας του συμπεράσματος, με το να υποστηρίζει κάποιος ότι το Α οδηγεί στο Β, το Β στο Γ, το Γ στο Δ κ.ο.κ. Ενώ ένα τέτοιο επιχείρημα είναι τυπικά έγκυρο[1] όταν οι υποθέσεις θεωρούνται δεδομένες, κάθε μία από αυτές πρέπει να αποδειχθεί πριν η εξαγωγή συμπεράσματος μπορεί να θεωρηθεί ορθή.

Είναι εύκολο να εφαρμόσουμε τον παραπάνω κανόνα στη γνώμη του αναγνώστη του βήματος και να δούμε ότι ο συλλογισμός του μπορεί τυπικά να είναι έγκυρος (αν και έχω και εκεί σοβαρές διαφωνίες), αλλά σε καμία περίπτωση δεν είναι ορθός.

Κατ’ αρχάς η πρώτη πρώτη υπόθεση, κατά τη γνώμη μου δεν είναι αληθής. Δεν πιστεύω ότι υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να σκοτωθεί κάποιος πολιτικός από πέτρες αγανακτισμένων. Αλλά ακόμα και να γίνει αυτό δεν είναι ντετερμινιστικά σίγουρο ότι θα σκοτωθεί κάποιος διαδηλωτής από την καταστολή που πιθανώς να ακολουθήσει, ούτε και ότι θα ακολουθήσει στρατιωτικός νόμος κλπ.

Παρόμοια επιχειρήματα, με διαφορετικές ίσως λογικές πλάνες όπως προσφυγή στην αυθεντία ή το φόβο, Ad hominem, προσφυγή στην παράδοση κλπ, μπορεί κανείς να αντιτάξει και στο Editorial του Σταύρου Ψυχάρη στο ίδιο φύλλο, καθώς επίσης και σε όλη την τρομολαγνεία που προωθούν τις τελευταίες εβδομάδες τα κυρίαρχα ΜΜΕ. Αν έχετε χρόνο σας προτείνω ανεπιφύλακτα να μελετήσετε τις διαφορετικές λογικές πλάνες που αναγράφονται στο wikipedia.

Βλέπουμε λοιπόν πως τα ΜΜΕ παρουσιάζουν συχνά λογικές πλάνες σαν ορθές εξαγωγές συμπερασμάτων. Το γεγονός αυτό κατά τη γνώμη μου εντάσσεται στην προσπάθεια της προπαγάνδας, που αναλύει ο Chomsky.

Για να τελειώσουμε αυτή την ενότητα με ένα λίγο πιο εύθυμο, αλλά σχετικό, τόνο σας προτείνω να δείτε δύο video από την εκπομπή του Jon Stewart, στο οποίο σατιρίζει ανελέητα τον Glenn Beck, για τις λογικές πλάνες στις οποίες υποπίπτει στις εκπομπές του. Ευχαριστώ θερμά την catalternative που μου τα θύμισε:

Progresivism is cancer

Conservative libertarian

Ανορθολογισμός στον πολιτικό διάλογο

Σήμερα επίσης (05/06/2011) δημοσιεύτηκε ένα άρθρο στο Έθνος το οποίο ούτε λίγο ούτε πολύ αναφέρει ότι ο ΓΑΠ θέτει το δίλημμα σταθερή κυβέρνηση ή χρεοκοπία. Αυτή είναι μία άλλη λογική πλάνη που ονομάζεται ψευδές δίλημμα.

Αντιγράφω από το wikipedia:

[Η πλάνη αυτή] υφίσταται όταν δημιουργείται η εντύπωση ότι δύο απόψεις, εναλλακτική η μία της άλλης, αποτελούν τις μοναδικές επιλογές, ενώ στην πραγματικότητα υπάρχει τουλάχιστον μία ακόμη επιλογή, η οποία όμως δεν γίνεται γνωστή.

Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε ούτε καν με δύο εναλλακτικές επιλογές. Αίσθησή μου είναι ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να εγγυηθεί τη μη χρεοκοπία. Υπάρχουν μάλιστα οικονομολόγοι που την θεωρούν αναπόφευκτη. Για να μην υποπέσω και εγώ στην πλάνη της προσφυγής στην αυθεντία, δεν ξέρω αν είναι ή όχι αναπόφευκτη. Πιστεύω όμως ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να εγγυηθεί πως η χρεοκοπία είναι αδύνατη αν ψηφιστεί το “μεσοπρόθεσμο”. Μπορεί να χρεοκοπήσουμε ακόμα και με “σταθερή κυβέρνηση”.

Σε επόμενο post (γιατί αυτό βγήκε λίγο σεντονάκι), θα προσπαθήσω να αναπτύξω το πως (δεν) χρησιμοποιούνται τα στατιστικά δεδομένα στην κυρίαρχη ρητορική.

Σας αφήνω με ένα video, το οποίο δείχνει την διαδικασία της λογικής αποδόμησης επιχειρημάτων χρησιμοποιώντας τις λογικές πλάνες και επιστημονικά δεδομένα. Το θέμα έχει να κάνει με ένα νόμο που πέρασε πριν από μερικούς μήνες στο San Francisco και το οποίο απαγόρευε την περιτομή σε μωρά αν δεν υπήρχε κάποιος συγκεκριμένος ιατρικός λόγος.

Σημειώσεις:

1. Στη Λογική δεδομένου ενός συνόλου προτάσεων {p1, p2, … pn} που ονομάζονται υποθέσεις μπορούμε να εξάγουμε ως συμπέρασμα την πρόταση c αν αυτή είναι συνέπεια των υποθέσεων, δηλαδή αν οι {p1, p2, … pn} συνεπάγονται τη c.

Αν το συμπέρασμα πράγματι συνεπάγεται από τις υποθέσεις τότε η εξαγωγή συμπεράσματος ονομάζεται έγκυρη (valid). Αν τόσο οι υποθέσεις όσο και το συμπέρασμα είναι αληθή τότε η εξαγωγή συμπεράσματος ονομάζεται ορθή (sound).

Για παράδειγμα αν έχουμε τις υποθέσεις

p1: q > 2 και

p2: q άρτιος

και το συμπέρασμα

c: q μη πρώτος (ένας αριθμός είναι πρώτος αν διαιρείται ακριβώς μόνο από το 1 και τον εαυτό του)

η εξαγωγή συμπεράσματος είναι έγκυρη αλλά μη ορθή γιατί δεν ξέρουμε την τιμή του αριθμού q.

Από την άλλη οι υποθέσεις

p1: 6 > 2 και

p2: 6 άρτιος

μαζί με το συμπέρασμα

c: 6 μη πρώτος

είναι έγκυρη και ορθή γιατί οι p1, p2 και c είναι αληθείς.

Τέλος η εξαγωγή συμπεράσματος

p1: ο 3 είναι πρώτος

p2: ο 5 είναι πρώτος

c: όλοι οι περιττοί είναι πρώτοι

είναι μη έγκυρη και μη ορθή αφού το c δεν συνεπάγεται από τα p1 και p2, αλλά ούτε είναι όλες οι προτάσεις αληθείς.

Κοντός σύνδεσμος Αλληλούια: http://wp.me/p1yMcy-1A

Advertisements
This entry was posted in Ελλάδα, Κοινωνία and tagged , , . Bookmark the permalink.

10 Responses to Η έλλειψη ορθολογισμού στο δημόσιο διάλογο στην Ελλάδα

  1. Xanadu says:

    ως φανατικη οπαδος του ορθολογισμου παταω like με τα δυο χερια 🙂

    τρελαινομαι για το παραδειγμα που εδωσες 😀

    • Thanks 🙂 Πάντως η αλήθεια είναι πως ούτε που το άγγιξα το θέμα, αλλά θα χρειαζόταν να κάνω ένα ακόμα διδακτορικό για να εμβαθύνω σε σχέση με τον ορθολογισμό στην Ελλάδα 🙂

      • Xanadu says:

        ε καλα ρε παιδι μου, δεν ειπαμε οτι εβγαλες και paper με θεμα τον ανορθολογισμο της πολιτικης εξουσιας 😀

        παταμε like που ασχοληθηκες με το θεμα αυτο… 😉
        και για το παραδειγμα που εδωσες 😀

  2. Xanadu says:

    “Σε αυτή την περίπτωση, αναφέρει, η αστυνομία θα προχωρήσει σε βίαιη καταστολή κατά την οποία μπορεί να σκοτωθεί κάποιος διαδηλωτής, το οποίο θα οδηγήσει σε πιο έντονα φαινόμενα βίας από την πλευρά του πλήθους, τα οποία θα οδηγήσουν στην επιβολή στρατιωτικού νόμου, που θα έχει ως αποτέλεσμα λίγο ως πολύ την τουριστική(!) και οικονομική καταστροφή της Ελλάδας. “Ουσιαστικά η Ελλάδα θα μπει στο “γύψο” για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα”.”

    σωστα… γιατι αυτο ειναι το προβλημα… ο τουρισμος 😛

    για να πιστεψεις τις ανορθολογικοτητες και τα ψευτοδιλημματα του γαπ (= εκβιασμούς) μαλλον θα πρεπει να εχεις καποιο νευρολογικο προβλημα στον εγκεφαλο….

    σοσιαλισμος ή βαρβαροτητα
    μνημονιο ή πτώχευση
    5η δοση δανείου ή συντέλεια του κόσμου
    κτλ

  3. p1: q > 2 και

    p2: q άρτιος

    και το συμπέρασμα

    c: q μη πρώτος (ένας αριθμός είναι πρώτος αν διαιρείται ακριβώς μόνο από το 1 και τον εαυτό του)
    Εφόσον από τους πρώτους αριθμούς ο μόνος άρτιος είναι το 2, δεν είναι σωστό το συμπέρασμα; (ή πρέπει να πάρω ακόμα μία υπόθεση;)

    • Ο συλλογισμός είναι έγκυρος, δηλαδή το c συνεπάγεται από τα p1 και p2, αλλά όχι απαραίτητα ορθός. Για να είναι ορθός, θα πρέπει όλες οι προτάσεις να είναι αληθείς. Επειδή δεν γνωρίζουμε την τιμή του q, αν οι προτάσεις είναι αληθείς ή ψευδείς. Για παράδειγμα αν το q=6, όπως στο δεύτερο παράδειγμα, τότε όλες οι προτάσεις είναι αληθείς, οπότε ο συλλογισμός είναι ορθός, αλλά αν q=5, τότε η p2 και η c είναι ψευδείς, οπότε ο συλλογισμός μη ορθός. Ουσιαστικά ένα συμπέρασμα μπορεί να προέρχεται από έναν έγκυρο συλλογισμό αλλά να μην είναι αληθές.

      Μπορείς επίσης να χρησιμοποιήσεις το προσδιοριστικό “για κάθε” (για κάθε q τέτοιο ώστε…). Τότε ο συλλογισμός σου είναι ορθός, αλλά, δυστυχώς ή ευτυχώς, αυτό δεν δουλεύει σε συλλογισμούς έξω από τα μαθηματικά… 🙂

      • Α οκ σε έπιασα…οι προτάσεις μπορεί να είναι ψευδείς ή αληθείς δηλαδή, δεν είναι σίγουρο. Ευχαριστώ 😉
        Αν κάποιος ήθελε να αρχίσει να μαθαίνει λογική, τί θα του πρότεινες να διαβάσει;

        • Αν και έχω αρκετό καιρό να ασχοληθώ, από μία γρήγορη αναζήτηση αυτό φαίνεται αρκετά προσιτό, και απ’ όσο είδα δεν προϋποθέτει ιδιαίτερο μαθηματικό υπόβαθρο. Το μειονέκτημα είναι πως είναι γραμμένο στα αγγλικά.

          Βέβαια αν θέλεις να προσεγγίσεις το θέμα από φιλοσοφική και όχι από μαθηματική σκοπιά δεν μπορώ να βοηθήσω πάρα πολύ, αν και μάλλον δεν έχει πάρα πολύ μεγάλη διαφορά.

          Αν αρχίσεις να διαβάζεις και έχεις απορίες στείλε mail και θα προσπαθήσω να βοηθήσω, αλλά δεν υπόσχομαι γιατί όπως σου είπα, πάει περίπου μια δεκαετία από την τελευταία φορά που ασχολήθηκα σοβαρά 🙂

  4. Pingback: Η έλλειψη ορθολογισμού στο δημόσιο διάλογο στην Ελλάδα » Greece on WEB

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s