Περι Σκύλων και Σαυρών: Μία Παραβολή για το Προνόμιο

Μεταφράζω ένα εξαιρετικό κείμενο σχετικά με την έννοια του προνομίου, που το βρήκα εδώ. Φυσικά η έννοια αυτή είναι γνωστή σε όλους, αλλά ο/η συγγραφέας τη χρησιμοποιεί με λίγο διαφορετικά συμφραζόμενα. Κατά τη γνώμη μου αυτή η πτυχή της έννοιας του (κοινωνικού) προνομίου δεν έχει κατανοηθεί πλήρως ούτε από προνομιούχους, ούτε από μη προνομιούχους και αυτό οδηγεί σε δυσάρεστα φαινόμενα. Θα μπορούσε για παράδειγμα κάποιος να θεωρήσει μία από τις αιτίες του σεξισμού, τη μη κατανόηση αυτής της έννοιας ούτε από τους άνδρες (οι προνομιούχοι), ούτε από τις γυναίκες (οι μη προνομιούχοι). Ελπίζω το κείμενο να βοηθήσει προς αυτή την κατεύθυνση. Ξεκινάει λίγο αργά, αλλά πιστέψτε με, αξίζει τον κόπο να επιμείνετε.

Photo by Christina Spicuzza under CC by-sa

Σήμερα έχω διάθεση να εξηγήσω τα βασικά, οπότε ας μιλήσουμε για το προνόμιο.

Είναι περίεργη λέξη, έτσι δεν είναι; Είναι αρκετά κοινή στους κύκλους μου, μία από τις βασικότερες καθημερινές έννοιες του κοινωνικού ακτιβισμού και έχουμε αρκετές φρασούλες όπως “τσέκαρε το προνόμιό σου” και πολλές από τις συμβάσεις του διαλόγου μας χτίζονται γύρω από μία αμοιβαία συμφωνία (ή τουλάχιστον γύρω από μία αμοιβαία προσπάθεια συμφωνίας) σχετικά με το ποιος έχει προνόμιο και πότε και πώς μπορεί να το αντισταθμίσει. Παρόλα αυτά είναι αρκετά περίεργη και δύσκολη έννοια ιδιαίτερα αν δεν την έχεις χρησιμοποιήσει ποτέ ή δεν συμμετέχεις σε αυτούς τους κύκλους. Ο τρόπος που τη χρησιμοποιούμε είναι επίσης μία σαφής πολιτιστική ένδειξη, όπως “ποδοσφαιρικός οπαδός”, “γκατζετάκιας” ή “ροκάς”. Να είστε σίγουροι ότι ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων θα σταματήσουν αμέσως να σας ακούνε ή να σας παίρνουν σοβαρά μόλις τη χρησιμοποιήσετε.

Το γεγονός ότι ο κόσμος είναι χαζός δεν είναι συνταρακτικό νέο πάντως. Και για την ακρίβεια αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η έννοια του προνομίου είναι σημαντική–επειδή το προνόμιο δεν έχει να κάνει με το αν είναι κανείς χαζός. Δεν είναι κακό πράγμα, ούτε καλό πράγμα, ούτε κάτι που εμπεριέχει κάποια ηθική ή αξιακή κρίση. Το να έχεις προνόμιο συνήθως δεν είναι κάτι το οποίο μπορείς να αλλάξεις, αλλά δεν πειράζει, γιατί δεν είναι κάτι για το οποίο πρέπει να ντρέπεσαι ή να αισθάνεσαι άσχημα. Το να σου πει κάποιος ότι έχει προνόμιο ή ότι είσαι προνομιούχος δεν είναι προσβολή. Είναι υπενθύμιση! Το κλειδί δεν είναι να ανησυχείς για αυτό, να προσπαθείς να το αρνηθείς, να απολογείσαι γι’ αυτό ή να προσπαθείς να το ξεφορτωθείς. Το κλειδί είναι απλά να το έχεις υπόψη σου και να ξέρεις τι σημαίνει για εσένα και για τους γύρω σου. Το να έχεις προνόμιο είναι σα να έχεις μεγάλα πόδια. Κανείς δε σε μισεί επειδή έχεις μεγάλα πόδια! Απλά ο κόσμος θέλει να θυμάσαι να προσέχεις που πατάς.

Εδώ μάλλον θα έπρεπε να αρχίσω να μιλάω για το τι είναι το προνόμιο, έτσι;

Μια και είμαστε online, ας αρχίσουμε με τον ορισμό που βρίσκουμε στο Google. Όπως συνήθως με τους ορισμούς στο Google δεν είναι ιδιαίτερα κατατοπιστικός, αλλά είναι αρκετά σαφής για το σκοπό μας, και ιδιαίτερα η δεύτερη καταχώριση:

Αν μιλάς για προνόμιο, μιλάς για την εξουσία και το πλεονέκτημα που μόνο μία μικρή ομάδα ανθρώπων έχει, συνήθως εξαιτίας του πλούτου τους ή της υψηλής κοινωνικής τους τάξης.

Αυτή είναι η καρδιά της ιδέας. Το προνόμιο είναι ένα πλεονέκτημα… Ένα σύνολο ευκαιριών, οφελών, και πλεονεκτημάτων τα οποία μερικοί άνθρωποι έχουν ενώ άλλοι όχι. Για παράδειγμα αν βρέχει το πρωί και σηκωθείς, ντυθείς, μπεις σε ένα ωραίο ζεστό αυτοκίνητο στο γκαράζ σου, οδηγήσεις στο κλειστό πάρκινγκ στο γραφείο σου και μπεις
στο κτίριο τότε δε θα βραχείς. Αν βγεις έξω και περιμένεις στη στάση του λεωφορείου,  περπατήσεις για να πάρεις ένα δεύτερο λεωφορείο, και περπατήσεις από τη στάση στο γραφείο σου τότε θα βραχείς. Το να μη βραχείς, είναι λοιπόν ένα προνόμιο, το οποίο σου  το παρέχει η ιδιοκτησία αυτοκινήτου και γκαράζ. Μέχρι εδώ καλά, έτσι;

Μερικά παραδείγματα κοινωνικού προνομίου δουλεύουν με ακριβώς τον ίδιο τρόπο και είναι τα εύκολα να κατανοηθούν. Για παράδειγμα είναι πολύ πιθανότερο η αστυνομία στην Αμερική να σταματήσει για έλεγχο ένα νεαρό μαύρο οδηγό, παρά μία λευκή μεγάλη γυναίκα. Το να σε σταματάνε λιγότερο συχνά λοιπόν–ουσιαστικά να σου δίνουν το τεκμήριο της αθωώτητας οι αρχές–είναι σε αυτή την περίπτωση ένα προνόμιο του να είσαι λευκός (δεν μπαίνω στο θέμα του φύλου εδώ καθώς είναι ένα εντελώς διαφορετικό post).

Εντάξει, μέχρι εδώ καλά. Και μέχρι στιγμής, δεν μπορείς να κάνεις και πολλά για το προνόμιό σου, σωστά; Σαν λευκός δεν θα το κάνεις σκοπό σου να σε σταματάει πιο συχνά η αστυνομία, και κανείς δε σου το ζητάει. (Τουλάχιστον όχι εγώ). Οπότε αν κάποιος σου πει “τσέκαρε το προνόμιό σου”, αν δηλαδή σου πω πρόσεχε που βάζεις τα πόδια σου, τι σκατά σημαίνει;

Χμμ. Εδώ είναι το σημείο που τα πράγματα γίνονται λίγο δύσκολο να κατανοηθούν. Επειδή τα περισσότερα παραδείγματα κοινωνικών προνομίων  δεν έιναι τόσο ξεκάθαρα. Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα βασικό κομμάτι του ανδρικού προνομίου:

Ένας άνδρας έχει το προνόμιο να περάσει δίπλα από μία ομάδα γυναικών χωρίς να ανησυχεί αν θα του σφυρίξουν, ή αν θα τον κοιτάξουν ξελιγωμένα ή θα του πετάξουν σεξουαλικά υπονοούμενα.

Μία αρκετά συνηθησμένη ανδρική απάντηση σε αυτό το σημείο είναι “αυτό είναι προνόμιο; Πολύ θα ήθελα μία ομάδα γυναικών να μου το κάνει αυτό.”

Και αυτή ακριβώς η απάντηση είναι ένα τέλειο παράδειγμα ανδρικού προνομίου.

Για να εξηγήσω το πώς και το γιατί θα σου πετάξω μία μεγάλη μεταφορά. Για την ακρίβεια μπορεί να κατατάσσεται και ως παραβολή. Σε παρακαλώ να με ανεχθείς γιατί αν τα κάνει όλα κατανοητά θα αξίζει τον κόπο.

Φαντάσου, αν θέλεις, ένα μικρό σπίτι, χτισμένο κάπου που είναι δροσερά, αλλά δεν κάνει κρύο, πχ κάπου στο Οχάιο, και κατοικείται από ένα σκύλο και μία σαύρα. Ο σκύλος είναι μεγάλος, φτιαγμένος για το χιόνι. Η σαύρα είναι μικρή, ένα σαμιαμιθάκι  προσαρμοσμένο να ζεί σε κάποιο τροπικό δάσος. Κανένα από τα δύο δεν έχει ζήσει  πουθενά αλλού ούτε έχει συναντήσει κάποιο άλλο πλάσμα. Για τους σκοπούς αυτής της άσκησης το σπιτάκι αυτό είναι όλο τους το σύμπαν.

Ο σκύλος, όπως μπορείς να φανταστείς, ανάβει το air condition. Το βάζει στο τέρμα όλη την ώρα–η ράτσα του έχει εκτραφεί για να κυνηγάει τάρανδους στην τούνδρα και ακόμα και ο χειμώνας στο Οχάιο, είναι λίγο ζεστός για τα γούστα του. Αν μπορεί να κατεβάσει τη θερμοκρασία στους 10 βαθμούς, είναι σχεδόν ευχαριστημένος.

Το σαμιαμίδι δεν μπορεί να ελέγξει τη θερμοκρασία–έχει πολύ μικρά δάκτυλα και δεν μπορεί να χειριστεί το θερμοστάτη ή να γυρίσει τα κουμπιά στο air condition. Μερικές φορές όταν υπάρχει κάποια λάμπα πυράκτωσης κοντά, μαζεύεται κοντά της και ζεσταίνεται, αλλά τον περισσότερο καιρό πρέπει να ζει με τις επιλογές του σκύλου. Οι
επιλογές αυτές είναι φυσικά υπερβολικά κρύες για αυτήν–είναι σαμιαμίδι. Όχι μόνο δεν έχει γούνα, αλλά είναι και ψυχρόαιμη! Η θερμοκρασία την κάνει αργή και την αρρωσταίνει και διαπερνάει όλο της το είναι. Μπορεί ίσως να βρει εδώ κι εκεί μερικές πηγές ζεστασιάς αλλά αν θέλει να κάνει οτιδήποτε, πχ να δει τηλεόραση ή να μιλήσει στο σκύλο, πρέπει να μετακινηθεί μέσα στο κρύο σπίτι.

Τώρα θυμίσου ότι δεν έχει γνωρίσει ποτέ τίποτε άλλο. Αυτός είναι ο κόσμος της–κρύος, επίπονος και ανθυγιεινός, ακόμα και επικίνδυνος και την περνάει όπως μπορεί. Αλλά ίσως στο πίσω μέρος του μυαλού της σκέφτεται “τα πράγματα δεν έπρεπε να είναι έτσι”. Ένας μικρός σπόρος εξέγερσης που της λέει ότι αυτή που είναι ακριβώς δίπλα στη λάμπα
είναι αυτή που θα έπρεπε να είναι όλη την ώρα. Αυτή και ο σκύλος είναι συνεργάτες κατά μία έννοια, σωστά; Ζουν στο σπίτι αυτό μαζί, επηρεάζουν ο ένας τον άλλο, και έχουν μόνο ο ένας τον άλλο. Έτσι μια μέρα που βλέπει το σκύλο να πειράζει το air condition πάλι του λέει “άκου σκύλε, κρυώνω πολύ όταν το κάνεις αυτό”.

Ο σκύλος την κοιτάζει, απορεί και συνεχίζει να μειώνει τη θερμοκρασία.

Δεν το κάνει επειδή είναι μαλάκας.

Το κάνει επειδή δεν καταλαβαίνει ούτε στο ελάχιστο τι είπε η σαύρα.

Σκέψου: είναι ένα Νορβηγικό σκυλί σε ένα εύκρατο κλίμα. Η λέξη “κρύο” δεν έχει απολύτως καμία έννοια για αυτόν. Δεν έχει κρυώσει ποτέ στη ζωή του. Ζει σε ένα περιβάλλον που του ταιριάζει τέλεια, εντελώς ευθυγραμμισμένο με τα επίπεδα άνεσής του. Ένας κόσμος στον οποίο μεγάλωσε με τα εργαλεία για να επιβιώσει και να ελέγχει, έμφυτα στο σώμα του.

Οπότε η σαύρα προσπαθεί να του εξηγήσει. Λέει “Πώς θα σου φαινόταν αν σου χαμήλωνα τη θερμοκρασία;”

Ο σκύλος λέει “εεε… μια χαρά μου ακούγεται”.

Αυτό που εννοεί βέβαια η σαύρα είναι “πώς θα σου φαινόταν αν σε έκανα να κρυώνεις”. Αλλά δεν μπορεί να τον κάνει να κρυώσει. Δεν έχει τα εργαλεία ή τη δύναμη. Ο κοινός τους κόσμος δεν είναι φτιαγμένος με τρόπο που να το επιτρέπει–δεν έχει την σωματική δυνατότητα να τον βλάψει με τον ίδιο τρόπο που την βλάπτει αυτός. Θα μπορούσε ίσως να τον πονέσει, πχ να τον καρφώσει με μία οδοντογλυφίδα, ή να βάλει κάτι στο φαγητό του, αλλά η συγκεκριμένη μορφή πόνου που νιώθει η σαύρα είναι κάτι που ο σκύλος ποτέ δε θα καταλάβει. Δεν είναι κάτι που μπορεί να του επιβληθεί με δεδομένο τον κόσμο στον οποίο ζουν και τον τρόπο που αυτός είναι δομημένος υπέρ του σκύλου. Έτσι δεν καταλαβαίνει τι του λέει και συνεχίζει να την ταλαιπωρεί.

Τα περισσότερα παραδείγματα προνομίων είναι έτσι.

Ένας straight cisgendered (μη τρανς) Αμερικανός άνδρας, λόγω του ποιου είναι και της κουλτούρας στην οποία ζει, δεν αισθάνεται και δεν μπορεί να αισθανθεί, το άγχος, το φόβο και την ευθεία απειλή που κρύβεται πίσω από ένα σφύριγμα, με τον ίδιο τρόπο που το αισθάνεται μια γυναίκα. Η ανατροφή του, τον έχει εξοπλίσει με γούνα και αρκετά μεγάλα πέλματα για να γυρνάει τα κουμπιά και τον τοποθέτησε στο εύκρατο Οχάιο. Όταν λέει “δεν χρειάζεται να ανέχεσαι τις περίεργες ματιές” αυτό που εννοεί είναι “δεν χρειάζεται να είσαι καχύποπτη σε σχέση με την εκδήλωση σεξουαλικού ενδιαφέροντος από άλλους”. Αυτό είναι ανδρικό προνόμιο. Όχι τόσο κάτι που δε συμβαίνει στους άνδρες, αλλά ποτέ δε θα έχει την ίδια βαρύτητα ακόμα και αν συμβεί.

Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Και τι σου ζητάμε να κάνεις όταν σου λέμε “τσέκαρε το προνόμιό σου” ή “φαίνεται το προνόμιό σου”; Απλά θέλουμε να καταλάβεις πότε έχεις γούνα. Και κατ’ επέκταση, πότε αυτό σημαίνει ότι πρέπει να ακούσεις. Κοίτα, ο σκύλος δεν έιναι μαλάκας απλά επειδή χαμηλώνει τη θερμοκρασία. Απ’ όσο ξέρει αυτό είναι μια χαρά, σωστά; Πραγματικά δεν μπορεί να νιώσει τον πόνο που προκαλεί, δεν έχει ιδέα για αυτόν. Κανείς δεν πιστεύει ότι είναι κακός άνθρωπος επειδή κατά τύχη έβλαψε κάποιον.

Εδώ είναι που γίνεται μαλάκας: τη στιγμή που το σαμιαμίδι λέει, “κοίτα, με βλάπτεις” και αυτός απαντάει “Τι; όχι δε σε βλάπτω. Αυτό το ‘κρύο’ για το οποίο μιλάς δεν υπάρχει, αφού δεν το έχω αισθανθεί ποτέ. Το φαντάζεσαι. Δεν υπάρχει. Όλα είναι μια χαρά λόγω της γούνας ή λόγω των πελμάτων ή επειδή μπορείς να κάτσεις κοντά στη λάμπα, ή επειδή μερικές φορές το νερό μου είναι χλιαρό και δεν κάνω κάτι περισσότερο από το να σκάσω και να το ανεχτώ, προφανώς η θερμοκρασία δεν είναι τόσο μεγάλο ζήτημα όσο το κάνεις, και εσύ δεν έχει χρειαστεί να αντιμετωπίσεις τσιμπούρια, άρα η ζωή μου είναι εξίσου σκληρή με τη δική σου”.

Και ο σκύλος απλά το αγνοεί. Επειδή μπορεί. Αυτό είναι το προνόμιο που προέρχεται από το να έχεις γούνα και να είσαι σκύλος στο Οχάιο. Δε χρειάζεται καν να το σκεφτεί. Δεν είναι υποχρεωμένος να ζεί καθημερινά με το κρύο. Δεν έχει ιδέα περί τίνος πρόκειται και ούτε θα αναγκαστεί να μάθει ποτέ. Μπορεί να συνεχίσει να κάνει τη σαύρα δυστυχισμένη μέχρι τη μέρα που θα πεθάνουν και δε θα πληρώσει ποτέ γι αυτό, εκτός ίσως από τη μικρή ενόχληση της γκρίνιας της. Εν τω μεταξύ αυτή προσπαθεί να μην πεθάνει από το κρύο.

Έτσι πολύ απλά: μην είσαι αυτός ο σκύλος. Αν είσαι straight και ένα queer άτομο πει “μην δώσεις στο βιβλίο σου τον τίτλο ‘Ένας Όμορφος Πουτσογλύφτης’ επειδή είναι ηλίθιο και προσβλητικό”, άκου τον και πίστεψέ τον. Αν είσαι λευκός και μία μαύρη σου πει “μας έχει κουράσει λίγο αυτό το ασπρουλιάρικο ‘σχήμα λόγου’ που χρησιμοποιείς όλη την ώρα” πίστεψέ την. Αν είσαι άντρας και μία γυναίκα σου πει “αυτό το καρέ είναι το τέλειο παράδειγμα που εξηγεί γιατί οι γυναίκες δε διαβάζουν κόμιξ”, άκου την και πίστεψέ την. Ίσως δε βλέπεις κάτι κακό σε αυτό, ίσως νομίζεις ότι είναι τέλειο σε σχέση με το καλλιτεχνικό σου όραμα, ίσως να σου φαίνεται υπερευαισθησία για κάτι μικρό. Ε ΦΥΣΙΚΑ ΑΦΟΥ ΕΧΕΙΣ ΓΟΥΝΑ. Παρόλα αυτά επειδή εσύ προσωπικά δεν μπορείς να νιώσεις αυτόν τον πόνο, αυτό δε σημαίνει ότι δεν είναι αληθινός. Το μόνο που σημαίνει είναι ότι έχεις προνόμιο.

Αυτό δεν είναι κακό. Δεν φταις εσύ που γεννήθηκες με γούνα. Ο καθένας μας έχει κάποιου είδους προνόμιο σε σχέση με κάποιον άλλο. Αυτό που έχει σημασία είναι να το ξέρουμε, τι επιλέγουμε να κάνουμε με αυτό και να μην αγνοούμε τις πραγματικές ανησυχίες ανθρώπων που δεν είναι ακριβώς ίδιοι με εμάς.

Κοντός σύνδεσμος αλληλούια: http://wp.me/p1yMcy-6z

Advertisements
This entry was posted in Κοινωνία. Bookmark the permalink.

2 Responses to Περι Σκύλων και Σαυρών: Μία Παραβολή για το Προνόμιο

  1. Pingback: Περι Σκύλων και Σαυρών: Μία Παραβολή για το Προνόμιο « //ΠαραλληλοΓράφος//

  2. Pingback: Περι Σκύλων και Σαυρών: Μία Παραβολή για το Προνόμιο | Αδιάβαστοι

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s